مقدمه
اگر مدتی رفتار یک انسان را با دقت مشاهده کنیم، متوجه میشویم که رفتار او معمولاً خطی و ثابت نیست.
آدمها روزهایی دارند که پرانرژی، امیدوار، اجتماعی و تصمیمگیر هستند و روزهایی که خسته، بیحوصله، منزوی یا مردد میشوند. میزان انگیزه، تمرکز، اعتمادبهنفس، میل به ارتباط و حتی نوع تصمیمگیری ما در طول زمان تغییر میکند.
این سؤال مطرح میشود:
آیا میتوان این فراز و فرودها را مانند یک موج مشاهده کرد؟
در بازارهای مالی، نظریه امواج الیوت تلاش میکند حرکت قیمت را به مجموعهای از موجهای پیشرونده و اصلاحی تقسیم کند. اگرچه رفتار انسان و بازار دو پدیده کاملاً متفاوتاند و نمیتوان قوانین الیوت را مستقیماً به روان انسان تعمیم داد، اما میتوان از مفهوم «موج» بهعنوان یک چارچوب استعاری برای فهم تغییرات رفتاری استفاده کرد.
در این نگاه، انسان همیشه در یک وضعیت ثابت قرار ندارد؛ بلکه در طول زمان میان دورههای رشد، اوج، اصلاح، افت و بازیابی حرکت میکند.
رفتار انسان خطی نیست
ما معمولاً تمایل داریم رفتار دیگران را با یک اتفاق قضاوت کنیم.اگر فردی امروز سرد برخورد کند، ممکن است تصور کنیم احساسش تغییر کرده است.اگر کسی چند روز بسیار پرانرژی باشد، ممکن است فکر کنیم همیشه همینطور خواهد بود.اگر فردی مدتی از دیگران فاصله بگیرد، ممکن است این فاصله را نشانه بیعلاقگی بدانیم.اما یک مشاهده منفرد، اطلاعات محدودی درباره یک انسان در اختیار ما قرار میدهد.برای شناخت رفتار، بهتر است به جای یک نقطه، روند را ببینیم.
همانطور که در یک نمودار مالی، یک کندل بهتنهایی روند بازار را توضیح نمیدهد، یک رفتار منفرد نیز لزوماً شخصیت یا احساس واقعی یک انسان را توضیح نمیدهد.
یک رفتار، یک نقطه است؛ اما شخصیت و رابطه، یک نمودارند.
تشبیه رفتار انسان به امواج الیوت
در نظریه امواج الیوت، حرکت بازار در سادهترین شکل خود شامل موجهای پیشرونده و موجهای اصلاحی است.اگر این ساختار را بهصورت استعاری به زندگی انسان منتقل کنیم، میتوان چرخهای مانند این را تصور کرد:
موج اول؛ آغاز
فرد وارد یک مرحله جدید میشود.
ممکن است انگیزهای تازه پیدا کند، رابطهای جدید شکل بگیرد، تصمیمی مهم گرفته شود یا هدفی تازه ایجاد شود.در این مرحله معمولاً انرژی اولیه زیاد است، اما هنوز مشخص نیست این حرکت تا کجا ادامه خواهد داشت.
موج دوم؛ اصلاح
پس از شروع اولیه، تردید یا عقبنشینی ممکن است ظاهر شود.فرد ممکن است خسته شود، انگیزهاش کاهش پیدا کند یا نسبت به تصمیم خود دچار تردید شود.این مرحله را نباید الزاماً شکست دانست.هر عقبنشینی، پایان یک مسیر نیست.گاهی اصلاح، بخشی طبیعی از حرکت است.
موج سوم؛ شتاب
در بسیاری از مسیرهای انسانی، مرحلهای وجود دارد که حرکت شتاب میگیرد.اعتمادبهنفس افزایش پیدا میکند، تجربه بیشتر میشود و فرد با انرژی بیشتری حرکت میکند.این مرحله میتواند دورهای از رشد جدی، موفقیت یا تغییرات مهم باشد.
موج چهارم؛ مکث
پس از یک دوره حرکت شدید، معمولاً نیاز به مکث و بازنگری ایجاد میشود.فرد ممکن است احساس کند نیاز به فاصله، استراحت یا تغییر مسیر دارد.از بیرون، این مرحله ممکن است شبیه کاهش انگیزه یا افت عملکرد دیده شود؛ اما لزوماً به معنای پایان روند نیست.
موج پنجم؛ اوج
در این تشبیه، موج پنجم میتواند مرحلهای از رسیدن به یک نقطه مهم باشد؛ جایی که فرد نتیجه تلاشهای خود را تجربه میکند.
اما نکته مهم این است که اوج نیز دائمی نیست.پس از هر دوره رشد، امکان خستگی، اصلاح و ورود به چرخهای جدید وجود دارد.
اصلاح همیشه به معنای شکست نیست ،یکی از مهمترین نکاتی که میتوان از مفهوم امواج برای زندگی الهام گرفت، تفاوت میان اصلاح و شکست است.در زندگی نیز ممکن است فردی بعد از یک دوره بسیار خوب، مدتی افت کند.ممکن است انگیزهاش کاهش پیدا کند.
ممکن است کمتر صحبت کند.ممکن است از یک رابطه فاصله بگیرد.ممکن است مدتی تصمیمگیری برایش دشوار شود.اگر فقط همان مقطع را ببینیم، شاید تصور کنیم همهچیز تغییر کرده است.
اما اگر رفتار او را در یک بازه طولانیتر بررسی کنیم، ممکن است مشخص شود که این وضعیت فقط بخشی از یک چرخه بوده است.
بنابراین:
افت عملکرد همیشه به معنای سقوط نیست؛ گاهی فقط یک اصلاح است.انسان را با یک روز قضاوت نکنیم
یکی از کاربردهای مهم این نگاه، در روابط انسانی است.
ما گاهی رفتار امروز یک نفر را مستقیماً به احساس او نسبت به خودمان ارتباط میدهیم.در حالی که رفتار انسان تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد:
- خستگی
- فشار کاری
- شرایط محیطی
- تجربههای اخیر
- وضعیت روحی
- کیفیت خواب
- نگرانیهای شخصی
- موفقیت یا شکستهای اخیر
- و حتی تغییرات طبیعی انگیزه و انرژی
به همین دلیل، مشاهده یک رفتار بدون درنظرگرفتن زمینه آن میتواند منجر به قضاوت اشتباه شود.به جای اینکه بپرسیم:
«چرا امروز اینطور رفتار کرد؟»
گاهی بهتر است بپرسیم:
«الگوی رفتارش در طول زمان چگونه است؟»
این تغییر زاویه دید میتواند بسیاری از سوءتفاهمهای انسانی را کاهش دهد.
بازار، زندگی و انسان؛ سه نمودار متفاوت
بازار مالی، زندگی و رفتار انسان را نمیتوان یکسان دانست.بازار بر اساس مجموعهای از عوامل اقتصادی، روانشناختی و ساختاری حرکت میکند.انسان نیز تحت تأثیر عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و محیطی قرار دارد.بنابراین، نمیتوان گفت همان پنج موجی که در نظریه الیوت برای بازار مطرح میشود، دقیقاً در رفتار انسان نیز تکرار میشود.اما یک مفهوم مشترک و ارزشمند وجود دارد:
هیچکدام از این سیستمها را نمیتوان فقط با یک نقطه از مسیرشان شناخت.برای فهم بهتر، باید حرکت را در طول زمان مشاهده کرد.
آیا میتوان رفتار انسان را پیشبینی کرد؟
اینجا باید محتاط بود.استفاده از استعاره موجی به این معنا نیست که میتوان رفتار انسان را مانند نمودار قیمت پیشبینی کرد.
انسان یک سیستم بسیار پیچیده است.افراد یاد میگیرند، تصمیم میگیرند، شرایط خود را تغییر میدهند و تحت تأثیر محیط قرار میگیرند. بنابراین رفتار آنها میتواند برخلاف الگوی قبلی حرکت کند.پس ارزش این مدل بیشتر در توصیف و فهم روندها است، نه پیشگویی قطعی.ما نمیتوانیم صرفاً از روی چند رفتار بگوییم «اکنون انسان در موج سوم است و بعد حتماً موج چهارم اتفاق میافتد».
اما میتوانیم یاد بگیریم که:رفتار امروز را در متن رفتار دیروز و روند کلی زندگی فرد ببینیم.
از «نقطه» به «روند»
شاید مهمترین نتیجه این نگاه، تغییر زاویه دید ما باشد.در روابط، به جای تمرکز بیش از حد روی یک پیام، یک سکوت یا یک رفتار، روند را ببینیم.در مورد خودمان، به جای اینکه یک روز بد را نشانه شکست بدانیم، مسیر طولانیتر را بررسی کنیم.در کسبوکار، به جای واکنش هیجانی به یک روز خوب یا بد، روند عملکرد را تحلیل کنیم.و در زندگی، بپذیریم که فراز و فرود بخشی از حرکت طبیعی ماست.
جمعبندی
امواج الیوت نظریهای برای تحلیل رفتار بازارهای مالی است، نه نظریهای درباره روان انسان.اما مفهوم موج میتواند استعارهای قدرتمند برای نگاه کردن به رفتار انسان باشد.انسانها در طول زندگی دورههایی از رشد، هیجان، تلاش، خستگی، اصلاح، افت و بازیابی را تجربه میکنند.بنابراین شاید بهتر باشد انسان را نه در یک لحظه، بلکه در یک چرخه ببینیم.نه در یک روز، بلکه در یک روند.و نه فقط در اوج، بلکه در تمام فراز و فرودهای مسیر.چون شاید
زندگی بیش از آنکه یک خط مستقیم باشد، مجموعهای از موجهاست؛و انسان، موجودی است که در میان این موجها رشد میکند.
دیدگاه خود را بنویسید